Những câu chuyện về sự xuất hiện cũng như lịch sử cây ra đời của cây cà phê hay những giai thoại giới thiệu về cây cà phê thì rất nhiều, thực hay hư thì cũng ít ai kiểm chứng, đôi khi họ phóng đại lên cho nó ly kỳ, thú vị như chính cái hậu vị để lại khi giọt cà phê hòa tan vào trong từng tế bào cảm giác khi Bạn nhâm nhi 1 ly cà phê vào mỗi buổi sáng vậy. Mời Bạn cùng chúng tôi tìm hiểu quá trình phát triển của cây cà phê trên thế giới cũng như Việt Nam nhé!

Tổng quan về cây cà phê.

Những giai thoại truyền miệng về lịch sử cây cà phê.

Trong những câu chuyện, những giai thoại kể về lịch sử cây cà phê nổi lên một mẩu truyện truyền tai nghe có vẻ hợp lý nhất. Chuyện kể về một anh chàng chăn dê tên Kaldi người xứ Abyssinia với đàn dê của anh ta. Một ngày đẹp trời nọ, Anh chàng lùa đàn dê của mình đi ăn như mọi ngày, Vô tình đàn dê của anh đã ăn phải loại quả từ 1 loài cây lạ có màu đỏ rồi sau đó có những biểu hiện lạ thường.

Kaldi phát hiện ra điều đó, anh liều ăn thử và thấy mình hưng phấn hẳn lên, ngỡ rằng mình đã gặp một phép lạ liền mang cho vị quản nhiệm ở một tu viện gần đó. Nhà tu kia lo sợ đó là một thứ trái cấm của quỷ dữ nên lập tức vứt vào lò lửa, thế nhưng khi những trái lạ kia cháy xém liền tỏa ra một mùi hương thơm nồng, đến lúc này người tu sĩ kia mới tin rằng đó là một món quà của Thượng Đế ban tặng nên vội kêu thêm những tăng lữ khác đến tiếp tay. Họ đem rang lên, giã nhỏ rồi pha vào nước uống để mọi người cùng hưởng thiên ân.

Tìm hiểu: Cà phê nguyên chất loại nào ngon?

Một câu chuyện nữa về lịch sử cây cà phê nói về sự độc hại của cafe từ đất nước Thụy Điển thời trung cổ. Sự tích rằng, quốc vương Gusitafu đệ tam muốn thử xem cà phê có độc hay không liền ra quyết định bắt hai anh em tội phạm bị kết án tử hình đang giam trong ngục tối mỗi ngày phải được cho uống thứ nước làm từ quả ấy hai lần, thử xem họ sẽ chết ra sao và cho đến lúc băng hà, vị hoàng đế này vẫn để lại di chỉ cho người kế vị là phải tiếp tục làm theo lệnh của ông ta, như một phép lạ, hai tử tù kia qua đời ở tuổi trên cả thất thập cổ lai hi. Và có lẽ, đó là ghi nhận đầu tiên của loài người về tính dược lý của cà phê.

Thực tế cho thấy, có những di chỉ khảo cổ, những ghi chép của con người còn lại cho đến ngày nay người ta kết luận rằng: “ Vùng đất Kaffa (Ethiopia ngày nay) chính là vùng đất khởi nguyên của cây cà phê, từ thế kỷ thứ IX đã có những ghi nhận ở đây, đến thế kỷ XIV những người buôn nô lệ đã mang cà phê từ Ethiopia sang xứ Ả Rập. Nhưng tới tận thế kỷ XV người ta mới biết rang cà phê lên và sử dụng làm đồ uống.

Cây cà phê được trồng nhiều nhất ở nước nào?

Thời đó, các loại thức uống được làm từ hạt cà phê đã trở thành loại đồ uống truyền thống của người Ả Rập và là nơi trồng cà phê độc quyền với trung tâm giao dịch cà phê là thành phố cảng Mocha, hay còn được gọi là Mokka, tức là thành phố Al Mukha thuộc Yemen ngày nay.

Người Ả Rập rất tự hào về phát minh ra loại thức uống này và giữ bí mật để bảo tồn độc quyền quy trình làm ra sản phẩm. Họ đưa ra những chế tài rất chặt chẽ trong việc sản xuất và xuất khẩu cà phê như: Chỉ mang hạt cafe ra khỏi xứ sau khi đã rang chín, người ngoại quốc cũng bị cấm không cho bén mảng đến các đồn điền cà phê.

Thế nhưng, dù nghiêm ngặt đến mức nào thì cũng có người vượt qua được, những khách hành hương được thưởng thức nước uống từ cà phê đã lén lút mang hạt giống về trồng, chẳng bao lâu khắp khu vực Trung Đông, rồi vùng nhiệt đới Châu Phi, các vùng trên Ấn Độ Dương và dần dần được xuất khẩu và nhân rộng ra các vùng khác trên toàn thế giới như ta thấy ngày nay.

Ngày nay, cà phê được trồng nhiều nhất ở Brazil, quốc gia nằm ở Châu Mỹ La Tinh. Nơi này hội tụ đủ các điều kiện hoàn hảo để cây cà phê phát triển là khí hậu và cả chất đất. Vị trí Á hậu trong top 10 các quốc gia trồng nhiều cà phê nhất chính là Việt Nam với sản lượng xuất khẩu cafe robusta lớn nhất thế giới. Ngoài ra còn phải kể đến Colombia, Indonesia, Ethiopia…

Lịch sử cây cà phê ở Việt Nam.

Giới thiệu cây cà phê Việt Nam.

Có những tài liệu cho thấy, Cây cà phê lần đầu tiên được trồng ở Việt Nam là từ thời thực dân Pháp còn chiếm đóng, cụ thể là năm 1875. Cà phê được gieo trồng thí điểm ở các tỉnh miền Bắc Kỳ sau đó lan sang các tỉnh miền Trung Kỳ như Quảng Trị, Bố Trạch thuộc tỉnh Quảng Bình ngày nay.

Cũng có ghi chép cho rằng, cây cà phê đã du nhập vào nước ta từ những năm 1547 khi theo chân các thầy tu truyền đạo người Pháp mà được đưa vào Việt Nam từ thời đó đến nay. Dù như thế nào, thì hiện nay Việt Nam ta vẫn là 1 trong những quốc gia trồng và xuất khẩu cà phê hạt lớn nhất thế giới chỉ sau Bralzil mà thôi.

Tính đến nay, sản lượng cà phê  trung bình hàng năm trên cả nước chiếm 8% sản lượng nông nghiệp, chiếm 25% giá trị xuất khẩu và là nước xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới với hai tỉnh có diện tích canh tác lớn nhất là Đăk Lăk và Gia Lai, mang lại việc làm ổn định, thu nhập cao cho hàng triệu người. Góp phần ổn định kinh tế xã hội ở những vùng xa xôi hẻo lánh, vùng dân tộc bản địa ít người.

Thực trạng thị trường cà phê ở Việt Nam.

Cafe hạt, hay còn có tên gọi cà phê nguyên chất, cà phê rang xay được xem là loại đồ uống quốc dân trên khắp thế giới với lượng tiêu thuộc hàng khủng khoảng 9.012.540 tấn mỗi năm. Nói đến cà phê Việt Nam thì không thể không nhắc tới thủ phủ cà phê Cao Nguyên Buôn Mê Thuột thuộc tỉnh Đăk Lăk. Vùng đất đầy nắng và gió này được mệnh danh là thiên đường của Cà phê Việt Nam.

Trái cà phê không chỉ là một trong những loại nông sản mang lại nguồn thu nhập cho hàng chục triệu hộ nông dân ở các vùng Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Thời hưng thịnh nhất của cây cà phê ở Việt Nam có thể kể đến những năm 1994 của thế kỷ trước. Khi mà 1kg cà phê hạt chưa rang có giá lên đến 40.000 vnđ/kg. So với tỷ giá USD và giá vàng khi đó thì không còn gì để bàn. Có thể kết luận, làm cà phê chính là làm ra vàng thỏi.

Hiện nay, người tiêu dùng đang dần trở nên thông thái khi chọn dòng sản phẩm cà phê chỉ làm từ hạt cà phê (cà phê rang xay nguyên chất hay cà phê sạch). Nguyên do, chúng tôi sẽ đề cập ở 1 bài viết khác. Chung quy cũng xuất phát từ sự phát triển về đời sống, môi trường xã hội, nhất là tâm lý sợ uống phải cà phê bẩn, cà phê hóa chất… gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của chính người dùng.

Người Châu Âu đã đưa cây cà phê đi khắp thế giới như thế nào?

Khoảng năm 1660 hạt cà phê được người Hà Lan truyền vào Bắc Mỹ ở vùng Amsterdam. Bốn năm sau, người Anh chiếm vùng này và đặt tên là New York. Cà phê trở thành một thức uống quen thuộc chỉ dành cho giới thượng lưu trong khi trà là thức uống phổ thông trong mọi tầng lớp.

Thế nhưng đến năm 1773, khi Anh Hoàng George đánh thuế trà và người dân Mỹ nổi lên chống lại thì tình hình thay đổi. Người Mỹ giả dạng dân da đỏ tấn công những tàu chở trà đem đổ xuống biển. Biến cố lịch sử dưới tên Boston Tea Party đã làm cho người Mỹ nghiêng qua uống cà phê và chẳng bao lâu thức uống này trở thành quốc ẩm.

Năm 1723, một sĩ quan hải quân Pháp tên De Clieu được về nghỉ phép ở Paris, đã quyết định đem cây này về xứ Martinique nơi anh trú đóng. Sau nhiều hoạn nạn De Clieu cũng trồng được cây cà phê ở một nơi kín đáo với 3 thủy thủ canh gác ngày đêm. Hơn 50 năm sau, Pháp trở thành đối thủ cạnh tranh gay gắt với Hà Lan, bất đồng xảy ra không thể giải quyết họ nhờ đến chính quyền Brasil đứng ra dàn xếp.

Với những quỷ kế, Brazil đã mang được hạt giống về nước và đây là khởi đầu cho giống cà phê trồng tại Brasil, biến các quốc gia Trung, Nam Mỹ trở thành những đế quốc cà phê lớn bậc nhất thế giới.

Cây cà phê Việt Nam.

Lần đầu tiên cây cà phê được người Pháp đưa vào trồng tại  Việt Nam vào năm 1875. Giống cà phê Arabica được họ mang từ đảo Bourton sang trồng ở phía Bắc sau đó lan ra các tỉnh miền Trung nước ta như: Quảng Trị, Bố Trạch…, Sau thu hoạch chế biến dưới thương hiệu “Arabica du Tonkin”, cà phê hạt được nhập khẩu ngược về Pháp.

Sau khi chiếm nước ta thực dân Pháp thành lập các đồn điền cà phê như Chi nê, Xuân Mai, Sơn Tây. Lúc này cây cà phê vẫn chỉ được canh tác theo phương thức du canh du cư nên năng suất thấp giảm từ 400 – 500 kg/ha những năm đầu xuống còn 100 – 150 kg/ha khi càng về sau.

Để cải thiện tình hình, Pháp du nhập vào nước ta hai giống mới là Cafe Robusta (Cà Phê Vối) và Cà phê mít ( C. mitcharichia) vào năm 1908 để thay thế. Các đồn điền mới lại mọc lên ở các tỉnh miền Bắc như ở Hà Tĩnh (1910),Thanh Hóa (1911), Nghĩa Đàn, Nghệ An (1915). Thời điểm cà phê được trồng nhiều nhất từ (1946 – 1966) đạt 13.000 ha.

Năm 1925, lần đầu tiên cây café được trồng ở Tây Nguyên, sau giải phóng 30/04/1975, diện tích cà phê cả nước khoảng 20.000 ha, nhờ sự hỗ trợ vốn từ quốc tế, cây cà phê dần được chú trọng, đến năm 1980 diện tích đạt 23.000 ha, xuất khẩu trên 6000 tấn.

Trận sương muối năm 1994 ở Brazil đã phá huỷ phần lớn diện tích cà phê ở nước này, cộng hưởng đợt hạn hán kéo dài năm 1997 đã làm nguồn cung trên toàn thế giới sụp giảm mạnh, giá tăng đột biến đã khích lệ mở rộng diện tích cà phê ở Việt Nam, đầu tư kỹ thuật canh tác thâm canh, chuyên canh, … nhờ đó diện tích và sản lượng tăng nhanh, trung bình 23,9%/năm, đưa tổng diện tích cây cà phê năm 2000 lên đến 516,7 nghìn ha, chiếm 4,14% tổng diện tích cây trồng của Việt Nam, đứng thứ ba chỉ sau hai loại cây lương thực chủ lực là lúa (chiếm 61,4%) và ngô (chiếm 5,7%).

Trong thập kỷ 90 của thế kỷ XX, sản lượng tăng lên trên 20%/năm (và các năm 1994, 1995, 1996 sản lượng tăng thậm chí còn cao hơn với tỷ lệ lần lượt là 48,5%, 45,8% và 33%). Năm 2000, Việt Nam có khoảng 520 nghìn ha cà phê, tổng sản lượng đạt 800 nghìn tấn. Nếu so với năm 1980, diện tích cà phê của Việt Nam năm 2000 đã tăng gấp 23 lần và sản lượng tăng gấp 83 lần. Mức sản lượng và diện tích vượt xa mọi kế hoạch trước đó và suy đoán của các chuyên gia trong nước và quốc tế.

Cho đến nay sản lượng cà phê cả nước chiếm 8% sản lượng nông nghiệp, chiếm 25% giá trị xuất khẩu và là nước xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới với hai tỉnh có diện tích canh tác lớn nhất là Đăk Lăk và Gia Lai, mang lại việc làm ổn định, thu nhập cao cho hàng triệu người. Góp phần ổn định kinh tế xã hội ở những vùng xa xôi hẻo lánh, dân tộc ít người.

Những giai thoại thi vị về sự xuất hiện của cây cà phê.

Nói đến 2 chữ “cafe” thì những giai thoại xoay quanh nó có rất nhiều, thực hư cũng ít ai kiểm chứng được. Đôi khi câu chuyện được phóng đại lên cho ly kỳ, thú vị như chính cái hậu vị để lại khi giọt cà phê tan vào trong từng tế bào cảm giác. Trong những câu chuyện vô thưởng vô phạt đó, chuyện nghe có vẻ hợp lý nhất là câu chuyện về anh chàng chăn dê tên Kaldi người xứ Abyssinia với đàn dê của anh ta.

Chuyện kể rằng: ” đàn dê của anh đã ăn một loại quả cây lạ có màu đo đỏ rồi sau đó có những biểu hiện lạ thường. Kaldi phát hiện ra điều đó, anh liều ăn thử và thấy mình hưng phấn hẳn lên, ngờ rằng mình đã gặp một phép lạ bèn báo ngay cho vị quản nhiệm ở một tu viện gần đó. Nhà tu kia sợ rằng đây chính là một thứ trái cấm của quỷ dữ nên lập tức vứt vào lò lửa, thế nhưng khi những quả kia cháy xém tỏa ra một mùi thơm lừng, đến lúc này người tu sĩ kia mới tin rằng đó là một món quà của Thượng Đế ban tặng nên vội kêu thêm những tăng lữ khác đến tiếp tay. Họ đem rang lên, giã nhỏ rồi pha vào nước uống để mọi người cùng hưởng thiên ân.”

Một giai thoại khác về sự độc hại của cà phê, như câu chuyện ở đất nước Thụy Điển, quốc vương Gusitafu đệ tam muốn thử xem cafe có độc hay không bèn ra quyết định bắt hai anh em tội phạm bị kết án tử hình đang giam trong ngục mỗi ngày phải được cho uống thứ nước làm từ quả ấy hai lần, thử xem họ chết ra sao?

Đến lúc chết, vị hoàng đế này vẫn để lại di chỉ cho người kế vị là phải tiếp tục làm theo lệnh của ông ta, như một phép lạ, hai tử tù kia qua đời ở tuổi hơn 80. Có lẽ đó là ghi nhận đầu tiên của loài người về tính dược lý của hạt cà phê.

Bằng chứng lịch sử về sự xuất hiện của hạt cà phê.

Đó là chuyện cổ tích, còn những di chỉ khảo cổ, những ghi chép của con người còn lại cho đến ngày nay thì người ta biết rằng: “ Chính tại Kaffa (Ethiopia ngày nay) là vùng đất khởi nguyên của cây cà phê.”

Từ thế kỷ thứ IX đã có những ghi chép được tìm thấy ở vùng đất này. Đến thế kỷ XIV những người buôn nô lệ đã mang cà phê từ Ethiopia sang xứ Ả Rập. Nhưng tới tận thế kỷ XV người ta mới biết rang cafe lên và sử dụng làm đồ uống.

Cà phê đã trở thành một thức uống truyền thống của người Ả Rập và là nơi trồng cà phê độc quyền với trung tâm giao dịch loại sản phẩm này là thành phố cảng Mocha, hay còn được gọi là Mokka, tức thành phố Al Mukha thuộc Yemen ngày nay.

Người Ả Rập rất tự hào về phát minh ra loại thức uống này và giữ bí mật để bảo tồn sự độc quyền về một loại sản phẩm. Họ đưa ra những chính sách rất chặt chẽ trong việc sản xuất và xuất khẩu cà phê như:

• Chỉ mang hạt cà phê ra khỏi xứ sau khi đã rang chín.
• Người nước ngoài cũng bị cấm không cho bén mảng đến các đồn điền trồng cà phê.

Thế nhưng dù nghiêm ngặt đến mức nào thì cũng có người vượt qua được, những khách hành hương được thưởng thức thứ nước đen đen đó đã lén lút mang hạt giống về trồng, chẳng bao lâu khắp khu vực Trung Đông đều có trồng và truyền đi mỗi lúc một xa hơn. (Xem tiếp kỳ 2 tại đây)