Tổng quan về cây cà phê.

Cà phê là một trong những loại cây công nghiệp lâu năm mang và với lượng tiêu thụ hàng năm trên toàn cầu khoảng 9.012.540 tấn một năm thì cây cà phê mang lại cho bà con nông dân nguồn thu nhập chính ở rất nhiều quốc gia trên thế giới.

Cà phê được trồng bằng hạt, hạt phải là hạt tốt, giống khỏe có khả năng cho quả nhiều và ít bị sâu bệnh, trung bình một cây cà phê thường cao khoảng 6 mét, nhưng nhờ kỹ thuật hiện đại, khoa học phát triển và kỹ thuật cắt tỉa giống đã làm cho chiều cao của cây giảm dần, thuận lợi cho bà con trong việc chăm sóc và thu hoạch.

Nguồn gốc của cây cà phê ở Việt Nam.

Năm 1857 giống cây cafe  arabica được du nhập vào Việt Nam, Tếp đó là 2 giống cà phê robusta  (cà vối) và cà phê liberica (còn gọi là cà phê mít) được thực dân Pháp tiếp tục đưa sang đất nước hình chữ S vào năm 1908.

Đồn điền cà phê đầu tiên được lập ở Việt Nam là do người Pháp cho mở ra ở gần khu vực Kẻ Sở, Bắc Kỳ vào năm 1888. Cây cà phê arabica được trồng ở các vung ven sông. Về sau, diện tích gieo trồng cà phê được mở rộng dần xuống vùng Phủ Lý, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Kon Tum và Di Linh. Năm 1937-1938 tổng cộng trên toàn lãnh thổ Việt Nam có 13.000 hecta cà phê, cung ứng khoảng 1.500 tấn/vụ.

Ngành cà phê Việt Nam có quá trình phát triển như thế nào?

Vào thời thực dân, Sau thu hoạch hạt cà phê sẽ được chế biến dưới thương hiệu “Arabica du Tonkin”, và nhập khẩu ngược trở lại Pháp. Sau khi biến Việt Nam thành một trong những thuộc địa của họ,  thực dân Pháp đã cho thành lập các đồn điền cà phê như Chi nê, Xuân Mai, Sơn Tây… và canh tác theo phương thức du canh du cư nên năng suất rất thấp

Để cải thiện tình hình, Pháp cho du nhập vào nước ta hai giống hạt là cà phê Vối và cà phê Mít để thay thế, các đồn điền mới lại mọc lên ở phía Bắc như ở Hà Tĩnh (1910), Yên Mỹ (1911, Thanh Hoá ), Nghĩa Đàn (1915, Nghệ An). Thời điểm lớn nhất (1946 – 1966) đạt 13.000 ha. Năm 1925, lần đầu tiên cà phê được trồng ở vùng cao nguyên Tây Nguyên, Một vùng đất đỏ Bazan rộng lớn.

Sau năm 1975, diện tích trồng cây cà phê trên cả nước ước chừng khoảng 20.000 ha, nhờ sự hỗ trợ vốn từ quốc tế, cây cà phê dần được chú trọng, đến năm 1980 diện tích đạt 23.000 ha, xuất khẩu trên 6000 tấn. Bản kế hoạch ban đầu được xây dựng năm 1980 đặt mục tiêu cho ngành cà phê Việt Nam có khoảng 180 nghìn ha với sản lượng 200 nghìn tấn. Sau đó, bản kế hoạch này đã nhiều lần sửa đổi. Các con số cao nhất dừng lại ở mức 350 nghìn ha với sản lượng 450 nghìn tấn (VICOFA, 2002).

Lịch sử giá cà phê tăng kỷ lục là vì đâu?

Trận sương muối năm 1994 ở Brasil đã phá huỷ phần lớn diện tích cà phê ở nước này, cộng hưởng đợt hạn hán kéo dài năm 1997 đã làm nguồn cung trên toàn thế giới sụp giảm mạnh, giá tăng đột biến đã khích lệ mở rộng diện tích cà phê ở Việt Nam, đầu tư kỹ thuật canh tác thâm canh, chuyên canh, … nhờ đó diện tích và sản lượng tăng nhanh, trung bình 23,9%/năm, đưa tổng diện tích cây cà phê năm 2000 lên đến 516,7 nghìn ha, chiếm 4,14% tổng diện tích cây trồng của Việt Nam, đứng thứ ba chỉ sau hai loại cây lương thực chủ lực là lúa (chiếm 61,4%) và ngô (chiếm 5,7%).

Những năm 1990 thế kỷ XX, sản lượng tăng lên trên 20%/năm (và các năm 1994, 1995, 1996 sản lượng tăng thậm chí còn cao hơn với tỷ lệ lần lượt là 48,5%, 45,8% và 33%). Năm 2000, Việt Nam có khoảng 520.000 hecta cà phê, tổng sản lượng đạt 800.000 tấn.

So với năm 1980, diện tích cà phê của Việt Nam năm 2000 đã tăng gấp 23 lần và sản lượng tăng gấp 83 lần. Mức sản lượng và diện tích vượt xa mọi kế hoạch trước đó và suy đoán của các chuyên gia trong nước và quốc tế.

Cho đến nay sản lượng làm cà phê cả nước chiếm 8% sản lượng nông nghiệp, chiếm 25% giá trị xuất khẩu và là nước xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới với hai tỉnh có diện tích canh tác lớn nhất là Đăk Lăk và Gia Lai, mang lại việc làm ổn định, thu nhập cao cho hàng triệu người. Góp phần ổn định kinh tế xã hội ở những vùng xa xôi hẻo lánh, dân tộc ít người.

Ngoài việc xuất khẩu ở dạng cà phê hạt chưa rang, cafe còn được rang xay chế biến thành các loại cà phê hạt nguyên chất phục vụ cho nhu cầu uống và thưởng thức của giới mộ điệu yêu thích cà phê trong và ngoài nước.

Nếu như trước đây, cà phê là loại thức uống quý tộc, chỉ những người thuộc giới thượng lưu giàu có mới đủ điều kiện để mua được cà phê thì bây giờ, Bạn có thể dễ dàng tìm được 1 quán cà phê ở bất kỳ đâu từ Bắc tới Nam, từ bình dân cho đến sang chảnh mảnh đất Việt Nam ta cũng như toàn thế giới. Ngày nay, cà phê đã trở thành một loại đồ uống bình dân và thông dụng hơn bao giờ hết.

Trước khi tìm hiểu quá trình cây cà phê du nhập vào Châu Âu và Mỹ La Tinh hãy tìm hiểu xem cà phê là gì?

Cà phê là một loại cây công nghiệp lâu năm xuất hiện từ thế kỷ thứ 15 tại vùng đất thuộc Ethiopia nhưng loại đồ uống được chế biến từ hạt cà phê thì lại xuất phát từ Yemen, một quốc gia ở vùng Trung Đông. Ngày nay, cà phê được sản xuất bằng các hệ thống máy rang cafe hiện đại và nó gần như trở thành một loại đồ uống mang tính quốc tế ẩm, một văn hóa thưởng thức trên toàn thế giới.

Cà phê có nhiều dòng hạt, nhiều chi cà phê và sau khi rang chín hạt cafe sẽ có màu nâu sẫm, màu be, nâu nhạt hoặc đen tùy theo mức nhiệt khi rang. Các loại hạt cà phê sẽ được xay thành bột sau đó pha chế bằng nhiều phương pháp khác nhau từ cổ điển đến hiện đại như: cà phê pha phin, cà phê pha máy espresso, dụng cụ Moka Pot, Cold Brew… và có thể uống nóng hoặc lạnh tùy theo sở thích thưởng thức của mỗi người.

Hành trình cây cà phê du nhập vào Châu Âu và Châu Mỹ La Tinh.

Hành trình phiêu lưu ký của cây cà phê vào Châu Âu cũng đầy hấp dẫn. Khi người Hà Lan là quốc gia đầu tiên lấy được giống của hạt cà phê đưa về vùng đảo Java thuộc Indoniesia khi đó là thuộc địa của họ và gieo trồng thử.

Và năm 1723, Sĩ quan hải người Pháp tên là De Clieu đã mang cây cà phê về xứ Martinique nơi Anh này đóng quân và trồng 1 cách lén lút ở một nơi kín đáo với 3 thủy thủ thay nhau canh giữ suốt 24h trong ngày bất kể ngày đêm. Hơn nửa thế kỷ sau, tức những năm đầu thế kỷ 18, Pháp chính thức trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp với Hà Lan.

Từ đây, mâu thuẫn giữa hai cường quốc này ngày càng gay gắt họ phải nhờ đến Brazil đứng ra dàn xếp khi những khúc mắc kia không thể giải quyết được nữa. Đương nhiên, cờ đến tay ai người đấy phất, Brazil sẽ không bỏ qua cơ hội bỗng dưng rơi xuống này để mang hạt giống của loại cây này về nước. Cây cà phê chính thức du nhập vào Trung và Nam Mỹ làm tiền để để biến khu vực này thành cường quốc cà phê như ngày nay.

Việc cà phê được các nước đế quốc như Hà Lan, Pháp đem đến trồng ở các thuộc địa của họ. Lợi dụng tối đa tài nguyên, nhân lực của người bản địa phụ vụ cho cuộc chiến thương mại ngành cafe của họ cũng là tiền đề đáng để nói về lịch sử cà phê Việt Nam khi nó được thực dân Pháp mang vào trồng thử nghiệm ở nước ta từ cuối thế kỷ 19.

Chúng tôi sẽ gửi đến quý Bạn đọc những thông tin thú vị về hành  trình phát triển của cây cà phê, kỹ thuật rang xay cũng như cách làm cà phê thơm ngon, tốt cho sức khỏe, phát huy tối đa những lợi ích thực tế của loại thức uống quốc dân này ở những bài viết tiếp theo cũng là cách để giới thiệu cà phê Việt Nam đến những người yêu thích cafe trên toàn thế giới.

Những câu chuyện về sự xuất hiện cũng như lịch sử cây ra đời của cây cà phê hay những giai thoại giới thiệu về cây cà phê thì rất nhiều, thực hay hư thì cũng ít ai kiểm chứng, đôi khi họ phóng đại lên cho nó ly kỳ, thú vị như chính cái hậu vị để lại khi giọt cà phê hòa tan vào trong từng tế bào cảm giác khi Bạn nhâm nhi 1 ly cà phê vào mỗi buổi sáng vậy. Mời Bạn cùng chúng tôi tìm hiểu quá trình phát triển của cây cà phê trên thế giới cũng như Việt Nam nhé!

Tổng quan về cây cà phê.

Những giai thoại truyền miệng về lịch sử cây cà phê.

Trong những câu chuyện, những giai thoại kể về lịch sử cây cà phê nổi lên một mẩu truyện truyền tai nghe có vẻ hợp lý nhất. Chuyện kể về một anh chàng chăn dê tên Kaldi người xứ Abyssinia với đàn dê của anh ta. Một ngày đẹp trời nọ, Anh chàng lùa đàn dê của mình đi ăn như mọi ngày, Vô tình đàn dê của anh đã ăn phải loại quả từ 1 loài cây lạ có màu đỏ rồi sau đó có những biểu hiện lạ thường.

Kaldi phát hiện ra điều đó, anh liều ăn thử và thấy mình hưng phấn hẳn lên, ngỡ rằng mình đã gặp một phép lạ liền mang cho vị quản nhiệm ở một tu viện gần đó. Nhà tu kia lo sợ đó là một thứ trái cấm của quỷ dữ nên lập tức vứt vào lò lửa, thế nhưng khi những trái lạ kia cháy xém liền tỏa ra một mùi hương thơm nồng, đến lúc này người tu sĩ kia mới tin rằng đó là một món quà của Thượng Đế ban tặng nên vội kêu thêm những tăng lữ khác đến tiếp tay. Họ đem rang lên, giã nhỏ rồi pha vào nước uống để mọi người cùng hưởng thiên ân.

Tìm hiểu: Cà phê nguyên chất loại nào ngon?

Một câu chuyện nữa về lịch sử cây cà phê nói về sự độc hại của cafe từ đất nước Thụy Điển thời trung cổ. Sự tích rằng, quốc vương Gusitafu đệ tam muốn thử xem cà phê có độc hay không liền ra quyết định bắt hai anh em tội phạm bị kết án tử hình đang giam trong ngục tối mỗi ngày phải được cho uống thứ nước làm từ quả ấy hai lần, thử xem họ sẽ chết ra sao và cho đến lúc băng hà, vị hoàng đế này vẫn để lại di chỉ cho người kế vị là phải tiếp tục làm theo lệnh của ông ta, như một phép lạ, hai tử tù kia qua đời ở tuổi trên cả thất thập cổ lai hi. Và có lẽ, đó là ghi nhận đầu tiên của loài người về tính dược lý của cà phê.

Thực tế cho thấy, có những di chỉ khảo cổ, những ghi chép của con người còn lại cho đến ngày nay người ta kết luận rằng: “ Vùng đất Kaffa (Ethiopia ngày nay) chính là vùng đất khởi nguyên của cây cà phê, từ thế kỷ thứ IX đã có những ghi nhận ở đây, đến thế kỷ XIV những người buôn nô lệ đã mang cà phê từ Ethiopia sang xứ Ả Rập. Nhưng tới tận thế kỷ XV người ta mới biết rang cà phê lên và sử dụng làm đồ uống.

Cây cà phê được trồng nhiều nhất ở nước nào?

Thời đó, các loại thức uống được làm từ hạt cà phê đã trở thành loại đồ uống truyền thống của người Ả Rập và là nơi trồng cà phê độc quyền với trung tâm giao dịch cà phê là thành phố cảng Mocha, hay còn được gọi là Mokka, tức là thành phố Al Mukha thuộc Yemen ngày nay.

Người Ả Rập rất tự hào về phát minh ra loại thức uống này và giữ bí mật để bảo tồn độc quyền quy trình làm ra sản phẩm. Họ đưa ra những chế tài rất chặt chẽ trong việc sản xuất và xuất khẩu cà phê như: Chỉ mang hạt cafe ra khỏi xứ sau khi đã rang chín, người ngoại quốc cũng bị cấm không cho bén mảng đến các đồn điền cà phê.

Thế nhưng, dù nghiêm ngặt đến mức nào thì cũng có người vượt qua được, những khách hành hương được thưởng thức nước uống từ cà phê đã lén lút mang hạt giống về trồng, chẳng bao lâu khắp khu vực Trung Đông, rồi vùng nhiệt đới Châu Phi, các vùng trên Ấn Độ Dương và dần dần được xuất khẩu và nhân rộng ra các vùng khác trên toàn thế giới như ta thấy ngày nay.

Ngày nay, cà phê được trồng nhiều nhất ở Brazil, quốc gia nằm ở Châu Mỹ La Tinh. Nơi này hội tụ đủ các điều kiện hoàn hảo để cây cà phê phát triển là khí hậu và cả chất đất. Vị trí Á hậu trong top 10 các quốc gia trồng nhiều cà phê nhất chính là Việt Nam với sản lượng xuất khẩu cafe robusta lớn nhất thế giới. Ngoài ra còn phải kể đến Colombia, Indonesia, Ethiopia…

Lịch sử cây cà phê ở Việt Nam.

Giới thiệu cây cà phê Việt Nam.

Có những tài liệu cho thấy, Cây cà phê lần đầu tiên được trồng ở Việt Nam là từ thời thực dân Pháp còn chiếm đóng, cụ thể là năm 1875. Cà phê được gieo trồng thí điểm ở các tỉnh miền Bắc Kỳ sau đó lan sang các tỉnh miền Trung Kỳ như Quảng Trị, Bố Trạch thuộc tỉnh Quảng Bình ngày nay.

Cũng có ghi chép cho rằng, cây cà phê đã du nhập vào nước ta từ những năm 1547 khi theo chân các thầy tu truyền đạo người Pháp mà được đưa vào Việt Nam từ thời đó đến nay. Dù như thế nào, thì hiện nay Việt Nam ta vẫn là 1 trong những quốc gia trồng và xuất khẩu cà phê hạt lớn nhất thế giới chỉ sau Bralzil mà thôi.

Tính đến nay, sản lượng cà phê  trung bình hàng năm trên cả nước chiếm 8% sản lượng nông nghiệp, chiếm 25% giá trị xuất khẩu và là nước xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới với hai tỉnh có diện tích canh tác lớn nhất là Đăk Lăk và Gia Lai, mang lại việc làm ổn định, thu nhập cao cho hàng triệu người. Góp phần ổn định kinh tế xã hội ở những vùng xa xôi hẻo lánh, vùng dân tộc bản địa ít người.

Thực trạng thị trường cà phê ở Việt Nam.

Cafe hạt, hay còn có tên gọi cà phê nguyên chất, cà phê rang xay được xem là loại đồ uống quốc dân trên khắp thế giới với lượng tiêu thuộc hàng khủng khoảng 9.012.540 tấn mỗi năm. Nói đến cà phê Việt Nam thì không thể không nhắc tới thủ phủ cà phê Cao Nguyên Buôn Mê Thuột thuộc tỉnh Đăk Lăk. Vùng đất đầy nắng và gió này được mệnh danh là thiên đường của Cà phê Việt Nam.

Trái cà phê không chỉ là một trong những loại nông sản mang lại nguồn thu nhập cho hàng chục triệu hộ nông dân ở các vùng Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Thời hưng thịnh nhất của cây cà phê ở Việt Nam có thể kể đến những năm 1994 của thế kỷ trước. Khi mà 1kg cà phê hạt chưa rang có giá lên đến 40.000 vnđ/kg. So với tỷ giá USD và giá vàng khi đó thì không còn gì để bàn. Có thể kết luận, làm cà phê chính là làm ra vàng thỏi.

Hiện nay, người tiêu dùng đang dần trở nên thông thái khi chọn dòng sản phẩm cà phê chỉ làm từ hạt cà phê (cà phê rang xay nguyên chất hay cà phê sạch). Nguyên do, chúng tôi sẽ đề cập ở 1 bài viết khác. Chung quy cũng xuất phát từ sự phát triển về đời sống, môi trường xã hội, nhất là tâm lý sợ uống phải cà phê bẩn, cà phê hóa chất… gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của chính người dùng.